گفتار آغازین نشست سیام، بررسی نقش آموزش مکتبخانه در فرهنگ ایرانی ۲ | دکتر حسن ذوالفقاری | خرداد ۱۴۰۱
درسهایی که از مکتب خانه میآموزیم. این بخش متون مکتبخانه.
معرفی کتاب ادبیات مکتبخانهای ایران
این کتاب سه جلدی حاوی ۷۰ اثر از مهمترین متون داستانی چاپ سنگی مکتبخانههای دوره قاجار است که برای اولین بار یکجا و در کنار هم منتشرشدهاند. مؤلف در مقدمهای مفصل به بررسی ریشههای لغوی کلمه مکتب، تاریخچه آموزش کودکان در ایران باستان، پس از اسلام، چگونگی آموزش زنان و همچنین بررسی انواع مکتبخانهها و ویژگیهای معلم مکتبخانه و جزئیات بسیار دیگر میپردازد. هدف اصلی از جمعآوری این متون بیش از هر چیز احیا و در دسترس قرار گرفتن اینگونه از ادبیات است. متنها تصحیحشده است و نکات مبهم آنها نیز با پانویسها رفع شده است. مؤلفان بامطالعه در هر اثر، آن را روایتشناسی و مستندسازی و با مراجعه به متون، داستانهای مشابه را شناسایی و با این آثار مقایسه کرده¬اند. مآخذ داستانها، ابیات، آیات و احادیث را نیز استخراج و در متن، پاورقی و یا مقدمه و نمایهها آوردهاند. برای هر متن معرّفینامهای شامل تبیین سبک ادبی، پدیدآورنده، مأخذ داستان، روایتهای مشابه، نسخهشناسی و مباحث لازم دیگر آمده که آشنایی با متن را ممکن میکند. برای سهولت دسترسی به متون و استفادهی بهتر از آنها، نمایههای چندگانه از نامها، جایها، واژگان و اصطلاحات، آیات و احادیث، امثال و اشعار در پایان آمده است. متنها در دو بخش تقسیمبندی شدهاند، متون نظم و نثر از هم جداشدهاند و بر اساس محتوای تعلیمی، دینی، سرگرمی و اخلاقی میتوان فصلبندیها را پی گرفت. این هفتاد رساله، کتابهایی بودهاند که بیشتر پسازآنکه بچهها باسواد میشدند و دورههای قرآنخوانی و الحمدخوانی را سپری میکردند، این رسالهها یا کتابها و جزوههای کوچک را میخواندند. به این کتابها یا جزوهها، بچهخوان هم گفته میشد. این رسالهها، جزوههایی کوچک درباره “عاق والدین”، “قصه عباس دزد” یا “خالهسوسکه” تا کتابهایی بزرگتر چون “ملک جمشید” و “حسین کرد” را شامل میشود و بیشتر در گروه ادبیات عامه جای میگرفتند. بخش دوم متونی است که در مکتبخانهها تدریس میشدند. بخشی از داستانهایی که در این کتاب میخوانیم ازاینقرارند: توبه نصوح، حسنین، حیدر بیک قزلباش، خالهسوسکه، رستمنامه، شیخ ابوالپشم، عاق والدین، گرگ و روباه، موسی و سنگتراش، موش و گربه، نان و حلوا، نان و سرکه، نصایحالاطفال یا شنگول، بهرام و گلاندام، جبرئیل جولا (نساج و نجار)، چهار درویش، چهلطوطی، خاور و باختر، خروس و روباه، خسرو دیوزاد، دزد و قاضی، دله و مختار، سبزپری و زردپری، شاهزاده هرمز، عباس دوس، حسین کرد شبستری، کلثوم ننه، ملک جمشید و طلسم آصف، نجمای شیرازی، نوشآفریننامه.
